Over werkgeheugen en hoe het te verbeteren

Sommige ouders worden er in instellingen en scholen op gewezen dat hun kind moeite heeft om te onthouden wat volwassenen hen vertellen.

Het is moeilijk om nieuwe dingen te leren als je ze niet goed kunt onthouden. Dit is niets nieuws. Maar de laatste jaren hebben experts het nu over de term ‘werkgeheugen’ als een kind er langer over doet om iets nieuws te leren dan verwacht.

"Ze zeggen op school dat mijn kind een verzwakt werkgeheugen heeft. Wat moet ik daaraan doen? Hebben jullie iets dat goed is om het werkgeheugen te trainen?", vragen bezorgde ouders ons.

Daarom brengen we je hier een blog over het werkgeheugen dat je zal helpen meer te leren over de vragen:

1.         Wat voor soort geheugen is het werkgeheugen?

2.         Hoe voelt een verminderd of verzwakt werkgeheugen voor mijn kind?

3.         Hoe help ik mijn kind als ik een verminderd of verzwakt werkgeheugen vermoed?

4.         Hoe maak ik het voor mijn kind leuk om het werkgeheugen te trainen?

5.         Welk speelgoed kan kinderen met een verzwakt werkgeheugen helpen?

We hopen dat je na het lezen van deze blog wijzer bent geworden en zin krijgt om werkgeheugenspelletjes te spelen met je kind.

Veel leesplezier.

Werkgeheugen is een term voor een bepaalde manier van onthouden die afkomstig is uit de ergotherapie en neurologie.

Het is eigenlijk gewoon een nieuw woord voor kortetermijngeheugen.

Vroeger werd het geheugen onderverdeeld in een langetermijngeheugen en een kortetermijngeheugen. Maar daar is vanaf gestapt omdat korte/lange termijn te onnauwkeurig is en ons niet echt iets zegt over wat onthouden wordt of hoe. De verschillende manieren van herinneren gaan ook niet noodzakelijk over dingen die je je lang of kort herinnert.

Tegenwoordig wordt de term werkgeheugen gebruikt in plaats van kortetermijngeheugen in scholen en instellingen, waar de pedagogische en psychologische focus ligt op nieuwe vaardigheden leren terwijl de kinderen gedijen en het leuk hebben. 

Het is een beetje ingewikkeld om de verschillende soorten geheugen uit te leggen. Maar experts zijn zich tegenwoordig veel meer bewust van de rol die de zintuigen spelen bij het opslaan van informatie. Van hoe we nieuwe kennis of ervaringen opslaan in de hersenen en hoe we ze naar boven halen wanneer ze relevant zijn.

Dit heeft ook veel te maken met het vermogen om nieuwe kennis op te slaan en te sorteren op een manier die het makkelijk maakt om het in een fractie van een seconde en zonder erbij na te denken weer naar boven te halen.

Nieuwe dingen leren vereist geheugen

Het geheugen is essentieel voor ons om te leren en ons te ontwikkelen. Als het geheugen hapert, wat in veel verschillende situaties en bij mensen van alle leeftijden kan gebeuren, kan dat problemen veroorzaken.

Er zijn andere factoren die ook belangrijk zijn voor het leren - het geheugen moet dus altijd worden bekeken in de context van de omgeving en leeromstandigheden van je kind.

Leren is nauw verbonden met veilig zijn, je kunnen concentreren, nieuwsgierig en gemotiveerd zijn - maar hier richten we ons op de rol die het werkgeheugen speelt bij het leren.

Jij denkt niet na over hoe je een stap moet zetten of welke kant een tandenborstel op moet wijzen. Je kind denkt niet na over hoe het moet klappen of hoe het zijn/haar naam moet zeggen. Maar elke actie en vaardigheid is iets wat we ooit voor het eerst hebben gedaan en vervolgens hebben onthouden. Soms is herhaling nodig, soms blijft het de eerste keer hangen.

Iedere kleine beweging die we maken hebben we ooit geleerd om te doen. Zelfs naar rechts kijken of een glas water drinken. Er zijn ook reflexen, dat zijn bewegingen die het lichaam automatisch doet. Zoals hoesten of plassen. Maar de meeste vaardigheden en handelingen zijn aangeleerd.

Als je kind het moeilijk vindt om nieuwe dingen te leren op school of in de kinderopvang, kan het zijn dat de mentale harde schijf – het werkgeheugen - van je kind moeite heeft om informatie op te slaan.

Het kan ook zijn dat de leerkracht van je kind, in samenwerking met jou, zich ervan bewust is geworden dat je kind moeite heeft om nieuwe dingen te leren en nu onderzoekt of het iets met het geheugen te maken heeft.

Het is het werkgeheugen dat ervoor zorgt dat we cijfercombinaties, nuchtere informatie, woorden en andere feiten onthouden.

Als het niet goed werkt, worden alle nieuwe dingen die je kind op de crèche en op school moet leren niet in de hersenen vastgehouden, maar vliegen ze de oren weer uit zodra ze erin zitten. De zeef in de hersenen is te grof, de gaten te groot, de mentale plakkers in de hersenen laten te veel belangrijke informatie er weer uitvliegen.

Het werkgeheugen is niet emotioneel op dezelfde manier dat we oma's gehaktballen herinneren via onze reuk- en smaakzintuigen, of hoe we met onze tastzin weten hoe koud de zee is in mei, wanneer de eerste warme dagen ons naar het strand lokken. Het werkgeheugen teleporteert je kind niet terug naar een specifieke situatie of herinnering.

Het weet hoe iets werkt, hoe een taak wordt opgelost of hoe iets wordt uitgevoerd.

Simpel gezegd is het werkgeheugen onze innerlijke bibliotheek met stapsgewijze instructies voor alles, van “circusdirecteur” spellen tot kloklezen of de oppervlakte van een driehoek berekenen. Hoe vaker je de juiste mentale gids volgt, hoe minder je er de volgende keer over na hoeft te denken en hoe meer je kunt leren.

Als het gaat om een specifieke herinnering, bijvoorbeeld aan een fietstocht langs de kust met de familie, is het werkgeheugen iets anders. Een mooie fietstocht langs de kust hoef je niet duizend keer te herhalen voordat het blijft hangen. Eén keer is genoeg. Maar als je wilt leren fietsen, moet je je werkgeheugen inschakelen. Welke spieren, wanneer en in welke volgorde? Hoe zit het met het verkeer en welke kant is juist? Hier is herhaling belangrijk. Zowel de fietstocht langs de kust als het leren fietsen vereisen geheugen, maar verschillende soorten.

Wanneer we iets voor de eerste keer proberen of er ons iets voor de eerste keer wordt uitgelegd, moeten we de nieuwe kennis in onze hersenen opslaan als een handleiding. Het is zowel belangrijk om de informatie op te slaan als het op de juiste “plek” neer te zetten. Dan kunnen we het gemakkelijk terugvinden de volgende keer dat we een situatie herkennen waarin we de exacte instructies nodig hebben om "F" te schrijven, een strik te strikken, een aardbeienijsje te bestellen in het Frans of de vierkantswortel van 25 te vinden.

Het werkgeheugen bestaat, net als andere vormen van geheugen (en hersenprocessen in het algemeen), uit veel elementen.

Kort en bondig over een verzwakt werkgeheugen

Een kind met een verzwakt werkgeheugen:

• Kan moeite hebben met het onthouden van boodschappen
• Kan moeite hebben met het herhalen van iets wat je net hebt laten zien
• Kan een kleine woordenschat hebben vergeleken met hun leeftijdsgenoten
• Kan snel moe en in de war raken
• Wil misschien niet naar school omdat het al snel een negatieve ervaring wordt
• Wordt vaak bekritiseerd omdat hij/zij zich niet goed kan concentreren of in de problemen komt
• Heeft mentaal moeite om alles te onthouden wat je op school moet leren

Je kind doet zijn/haar best, maar het werkgeheugen raakt overbelast als het niet goed werkt. Wanneer het werkgeheugen overbelast is, schakelt het simpelweg uit. Einde verhaal, maat, je kunt het vergeten, vandaag ga ik me niets meer herinneren, zegt het werkgeheugen. Het doet dit om de hersenen rust te geven en de belasting te stoppen. Meer pogingen om dezelfde informatie te onthouden helpen niet, het leidt alleen maar tot nog minder motivatie om te leren.

Dus je kind zit aan zijn/haar bureau en probeert zich te herinneren hoe je 10’tjes optelt, en de gedachten zijn zo blanco als een blad papier. Het is lastig voor het gevoel van eigenwaarde van een schoolkind om dit dag na dag mee te maken.

Stel je voor dat je je schooltas inpakt, wetende dat  alles wat erin zit wartaal is die iedereen behalve jij lijkt te begrijpen. Dan krijg je niet veel zin om naar school te gaan, of?

Als de leerkrachten zeggen dat je kind moeite heeft met dingen onthouden en misschien een verminderd of zwak werkgeheugen heeft, maak je dan geen zorgen. Het is geen diagnose. Het is geen medische hersenaandoening waar je kind de rest van het leven last van zal hebben. Bedenk dat er een heleboel andere dingen zijn waar je kind goed in is en dat dit gewoon niet zijn/haar kerncompetentie is. Een verzwakt werkgeheugen hebben is niet de nieuwe identiteit van je kind.

Het is eerder een karaktertrek, wat in deze moderne tijden kan betekenen dat je je kind een beetje moet helpen om het werkgeheugen te oefenen. In andere omgevingen of samenlevingen ligt er niet evenveel nadruk op dit type geheugen als op school, en dan zou het helemaal geen probleem zijn. Maar de manier waarop kinderen op school geacht worden te leren, is ongetwijfeld sterk afhankelijk van het werkgeheugen.

Het kan tot veel teleurstelling leiden als je kind moeite heeft met het onthouden van tafels, rekenen en welke spullen morgen mee naar school moeten. Gelukkig ontgroeit de overgrote meerderheid van de kinderen dit probleem vanzelf. Maar in de jaren dat ze wel met hun werkgeheugen worstelen, kunnen kinderen zoveel tegenslagen ervaren dat hun motivatie om naar school te gaan op een ongelukkige manier afneemt.

Dus hoewel je niet helemaal op moet gaan in de beoordelingen en diagnoses, is het toch een goed idee om het werkgeheugen serieus te nemen en te kijken hoe je je kind kunt helpen om met plezier nieuwe dingen te leren en naar school te gaan.

Want dat kan je namelijk.

Het werkgeheugen kan worden getraind zodat je kind eraan gewend raakt om steeds meer van die kleine feitjes te onthouden.

Als je wilt helpen, zijn er verschillende dingen die je kunt doen.

Er zijn verschillende manieren waarop je je kind met een verzwakt werkgeheugen kunt helpen.

Oefen jullie in het onthouden van kleine dingetjes in het hoofd. Korte stap-voor-stap handleidingen (het soort waarover je hebt gelezen in het hoofdstuk over hoe het voelt om een zwakker werkgeheugen te hebben) die je buiten de school- of dagopvangomgeving kunt oefenen. Dan hoeft je kind niet bang te zijn om fouten te maken of moeite te hebben met onthouden in het bijzijn van andere kinderen en misschien zelfs andere volwassenen. Zelfvertrouwen is, samen met motivatie, heel belangrijk voor je kind om het werkgeheugen te verbeteren.

• Laat je kind 3 dingen onthouden die jullie moet inkopen. Slechts 3 - schrijf de rest op het boodschappenlijstje. Of 2 dingen die jullie moeten doen, wanneer jullie thuis komen na school. Of 2 verjaardagen van familieleden. Geef kleine geheugentaken in een heel eenvoudig formaat.
• Je kunt een spel spelen waar jullie moeten onthouden waar dingen liggen. (Vaak een geliefd spel voor kinderen van 3 tot 6-7 jaar.)
  Kies samen met je kind 3 dingen. Het kan van alles zijn ter grootte van iets dat je in je hand kunt houden. Het liefst iets waar je kind gek op is, zoals een teddybeer, een stuiterbal of een leuke beker met een tekening van Buzz Lightyear erop. Verstop nu de 3 voorwerpen in de woonkamer terwijl je kind nieuwsgierig toekijkt. Je kind moet zien waar je de voorwerpen verstopt. Nu moet je je kind drie keer ronddraaien en dan moet je kind de drie dingen weer proberen te vinden. Het klinkt eenvoudig, maar het kan een leuke manier zijn om het vermogen van je kind uit te dagen om te onthouden wat de 3 dingen zijn en waar ze zich bevinden.
• Laat je kind strategieën bedenken om taken op te splitsen in kleinere, behapbare delen. Laat de laatste onderdelen liggen tot de eerste zijn afgerond.
  Een bladzijde vol rekensommen kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat je kind met de ogen rolt en van zijn/haar bureaustoel naar de bank voor de tv glijdt. Eindeloze rekensommen zijn ontmoedigend! Help je kind door het huiswerk in kleine stukjes op te delen. Het is te moeilijk om een hele pagina vol opdrachten bij te houden.
  Als je de pagina met rekensommen opdeelt in kleinere stukjes met 3 opdrachten per keer, is het makkelijker om een overzicht te krijgen van wat er nu moet gebeuren. Laat de andere opdrachten weggestopt liggen tot de eerste klaar zijn. De strategie van het opdelen van grotere taken zal je kind in veel situaties helpen, dus oefen het vermogen om de stappen in een langere taak te herkennen, zoals bij het klaarmaken voor school of als je lange woorden spelt.
• Zing rijmpjes en kinderliedjes, oefen jullie in het onthouden van songteksten tijdens het autorijden of afwassen. Leer tot 10 tellen of “Hallo, mijn naam is..” te zeggen in andere talen. Taal is een geweldige manier om het werkgeheugen te trainen en onderzoek toont aan dat meertalige kinderen een beter werkgeheugen hebben dan kinderen die alleen hun moedertaal spreken.
• Heb geduld. En nog een beetje meer geduld. Laat zien dat het oké is om iets vaak te moeten doen en dingen te vergeten. Praat openlijk over wanneer je overdag dingen vergeet of iets verkeerd doet dat je kunt verbeteren. Op die manier maak je het minder gevaarlijk om niet de wereldkampioen van alles in 2 seconden te zijn en om af en toe vergeetachtig te zijn.
  Je eigen werkgeheugen kan waarschijnlijk ook soms uitschakelen, dus praat over het vergeten van sleutels en verjaardagen. Of op je kantoor te komen met de vuilniszak in plaats van je tas in de hand uit pure ochtendverwarring.
• Herhaal dezelfde handelingen en creëer routines gedurende de dag. Op deze manier hoeft je kind niet steeds zijn/haar geheugen te gebruiken om nieuwe dingen te leren en kan het in plaats daarvan het werkgeheugen gebruiken om zich alle nieuwe dingen te herinneren die op school zijn gebeurd. Je kind zal profiteren van de rust die routines bieden.

ToyAcademy heeft verschillende soorten hulpmiddelen en speelgoed die je kind met een zwakker werkgeheugen kunnen helpen.

1. Geef je kind een woord en vraag het dan om nieuwe woorden te maken met de letters in het woord. Dit is een geweldig spel om samen te spelen. Je kunt ook andere woordspelletjes in het dagelijks leven integreren. Bekijk onze selectie om andere spelletjes te vinden die de taalvaardigheid versterken. 
2. Het is ook een groot voordeel om een automatisch begrip van getallen te hebben, zodat het niet al te veel moeite kost om bijvoorbeeld kleine tafels te onthouden. Je kunt oefenen met touwtjeskaarten, wiskunde speeldekens, tuimeltafels van bObles of een van de vele andere tafel-producten die we hier in de winkel hebben. We hebben ook leerspellen en puzzels met een focus op het uit het hoofd leren van de kleine en grote tafels. Vind ze hier in de categorie school & leren.
3. Speel “Kimspel” met dingen die je kind leuk vindt. Bij Kimspel verzamel je 10 voorwerpen en verstop je ze onder een doek. Til de doek op en laat je kind bijvoorbeeld 1 minuut naar de voorwerpen kijken. Dan moet je kind wegkijken en haal je een voorwerp weg. Nu moet je kind weer kijken en onthouden welk voorwerp er ontbreekt. Je kunt alle kleine dingen gebruiken die je in huis of in de tuin kunt vinden - of bijvoorbeeld deze kleine diertjes.
4. Ten slotte is het een goed idee om met het lichaam het geheugen te trainen. Danschoreografieën zijn hier super goed voor. Je kunt ook elke dag voor de maaltijd commando pinkelen spelen. 
   
   

Doe ook inspiratie op in het mooie artikel van Gonge Insights over hoe je het werkgeheugen traint met hun Floorsurfer. Je kunt het artikel hier in meerdere talen lezen. Je kunt ook aan de pedagogen of de psychomotorische consulent van de school advies vragen. Die hebben zeker goede ideeën voor het trainen van het werkgeheugen.

Bedankt voor het lezen!

Bronnen:

• Børn, læring og arbejdshukommelse af Susan E. Gathercole og Tracy Packiam Alloway, Dansk Psykologisk Forlag 2009
• Wikipedia
• Folkeskolen.dk
• Videnskab.dk