Je hebt het vast weleens meegemaakt: je kind raakt gewond tijdens het spelen. Misschien stapte je kind op een hark die in het gras was blijven liggen en kreeg het de steel met een flinke klap tegen het hoofd, met een enorme bult tot gevolg. Of misschien botste je kind bijna tegen jou of tegen de stoeprand tijdens het fietsen, omdat het met grote ogen naar die platgereden duif langs de weg staarde in plaats van naar het verkeer. Of liep je kind net iets te dicht langs een ander kind op de schommel, waardoor het geraakt werd? Of sprong het nét te dicht bij de rand of bij een ander kind op de trampoline?
En daar sta je dan, je moet troosten terwijl de snottebellen uit de neus van je huilende kind lopen en de schreeuw om “PLEEEEEIIIISTER!” oorverdovend klinkt. En vervolgens gebeurt er iets geks: je begint dat arme kind uit te foeteren?! Je verwijt je kind dat het toch echt beter had kunnen uitkijken! “Wat heb ik je nou duizend keer gezegd over oppassen en beter opletten?!”
Als jullie dan uiteindelijk weer een beetje zijn gekalmeerd, weet je natuurlijk best dat het dom was om zo boos te reageren. Je pakt een pleister, geeft een knuffel en troost. Want uiteindelijk gaat het erom dat je wilt voorkomen dat je kind gewond raakt. Het doet jou immers ook pijn om je kind verdrietig te zien! Dáárom waarschuw je, daarom wil je zo graag dat je kind naar je luistert.
Want de wereld is gevaarlijk, en overal liggen builen op de loer, klaar om precies midden op het voorhoofd van je kind te landen. Je neemt de verantwoordelijkheid op je schouders als je kind zich bezeert, en als dat dan niet werkt, geef je eerst je kind de schuld omdat het niet heeft opgelet, en daarna jezelf omdat je het hebt laten gebeuren.
Maar uit onderzoek – en volgens sommigen gewoon gezond verstand – blijkt dat deze manier van denken niet klopt.
In deze blog lees je onder andere:
waarom het belangrijk is om ruimte en tijd te geven aan avontuurlijk, risicovol spel
De tendens dat volwassenen beter op kinderen moeten letten om te voorkomen dat ze zich bezeren, leidt tot een scheve kijk op wat spelen en leren eigenlijk betekenen.
Kinderen kennen hun eigen lichaam en grenzen immers het best, zegt spelonderzoeker Helle Skovbjerg Karoff, die binnen het onderzoeksproject „Gevaar, spel en technologie” heeft onderzocht hoe kinderen omgaan met risico's tijdens fysieke spelactiviteiten.
De conclusie is duidelijk: hoe minder volwassenen zich ermee bemoeien, hoe beter kinderen in staat zijn hun lichaam zó te gebruiken dat ze zich juist niet bezeren.
Maar o, wat is het lastig om de balans te vinden tussen overbescherming en liefdevolle zorg!
Moeten we gevaarlijk spel vermijden?
Goed zorgen voor je kinderen betekent natuurlijk ook dat je om ze geeft. Als we ervoor zorgen dat ze zich niet bezeren, worden ze ook niet verdrietig en voelt het veilig en geruststellend. Daarom proberen we kinderen af te houden van gevaarlijke spelletjes en ze veiligere spelalternatieven te bieden. Maar is dat wel de juiste keuze?
Moeten we onze kinderen beschermen door zo'n mate van zorgzaamheid dat ze nooit vallen, hun knie niet schaven of geen bult oplopen? Is het goed om gevaarlijk spel uit de weg te gaan?
Het is natuurlijk niet prettig als kinderen zich bezeren. Maar het punt is: ze kunnen óók schade oplopen als we hen juist weghouden van risicovolle spelactiviteiten. De gevolgen – zowel sociaal als motorisch – van níét wild en vrij spelen, zijn uiteindelijk veel groter dan de risico's van vrij spel waarbij kinderen zich af en toe pijn doen.
Onderzoek naar kinderspel toont dan ook heel duidelijk aan wat meer „ruige” ouders en grootouders vaak intuïtief zeggen: een paar builen of schrammen zijn voor kinderen echt niet zo erg. Integendeel!
Door vrij en risicovol te spelen leren kinderen ontzettend veel over hun eigen fysieke mogelijkheden, grenzen en motoriek – juist omdat er een kans bestaat dat ze zich af en toe bezeren.
Risicovol spelen en nieuwe dingen proberen kan betekenen dat je af en toe een schaafwond, bult of schram oploopt, of dat je ergens flink van schrikt. En dan helpt het enorm om een mooie pleister te krijgen, getroost te worden en weer de moed te vinden om het nog eens te proberen. Nieuwe vaardigheden ontstaan namelijk door oefening – ook al levert dat soms blauwe plekken op. Die blauwe plekken zijn eigenlijk heel stoer: ze laten zien dat je bezig bent iets nieuws te leren.
Deze ervaring en het vertrouwen in eigen kunnen krijgen kinderen helaas niet wanneer ze van huis vertrekken met vijf waarschuwingen op zak, of wanneer ze alleen voor een scherm of online met vriendjes spelen. Jammer genoeg.
Schermtijd verdringt vrij en avontuurlijk spelen
Kinderen brengen tegenwoordig steeds meer tijd door met digitale spelletjes wanneer ze uit school of opvang thuiskomen. Tegelijkertijd spelen ze juist veel minder vaak buiten, vrij en zonder toezicht. Dat blijkt uit het grote speelonderzoek uit 2023 van de Deense organisatie Levende Legekultur.
De onderzoekers raden ouders aan om minder ruimte te geven aan georganiseerde vrijetijdsactiviteiten, vaste afspraken en schermtijd, zodat kinderen meer tijd krijgen voor lichamelijk en vrij spel. Ook wijzen ze erop dat ouders zich bewust moeten worden van het feit dat ze misschien zelf te vaak de favoriete speelmaatjes van hun kinderen zijn geworden. Hierdoor spelen kinderen minder met broertjes, zusjes en buurtgenootjes.
""Het maakt me bezorgd dat kinderen blijkbaar zo weinig tijd en energie overhouden om echt fysiek te spelen, waardoor ze vooral achter hun schermen zitten. Er is nauwelijks meer ruimte om spontaan af te spreken met vriendjes of kinderen uit de buurt," zegt spelonderzoeker Ditte Winther-Lindqvist van de Universiteit van Aarhus tegen DR.
Meer vrij spel, zonder meekijkende volwassenen
Onderzoeker Helle Skovbjerg Karoff heeft onder andere kinderen geobserveerd die samen op een trampoline speelden. Dit deed zij in het kader van haar onderzoeksproject.
Uit haar observaties blijkt dat kinderen juist ónzeker worden van volwassenen die hen voortdurend in de gaten houden. Ze vergeten dan zelfs om voorzichtig te zijn. Het is alsof de speelbubbel waarin kinderen zich bevinden wordt lekgeprikt zodra volwassenen zich ermee bemoeien; het spelen wordt simpelweg minder leuk. Als volwassenen steeds roepen „Kijk uit!” en allerlei regels bedenken, verliezen kinderen zelfs de zin om risico's te nemen. Ze vergeten dan juist op zichzelf te letten, precies omdat ze continu gewaarschuwd worden.
Volgens Karoff moeten kinderen juist de vrijheid krijgen om in bomen te klimmen, snel te fietsen, te schommelen en zwaardgevechten te houden zonder voortdurend toezicht of allerlei regels over wat "te hoog" of "te gevaarlijk" zou zijn.
Deze conclusie wordt ondersteund door het speelonderzoek van Levende Legekultur, dat laat zien dat het spel van kinderen tegenwoordig veel intensiever wordt bewaakt en gecontroleerd dan toen wij zelf nog kind waren.
Volgens onderzoeker Ditte Winther-Lindqvist komt deze toegenomen controle voort uit een "bezorgdheidscultuur," waarin ouders vooral proberen kinderen te beschermen tegen lichamelijke pijn.
Maar dit beschermende gedrag werkt uiteindelijk juist averechts. Het onderzoek wijst namelijk uit dat:
Ja, ja – je denkt misschien: “Maar op die manier zou elk kind wel een strippenkaart voor de eerste hulp moeten hebben.” Gebroken ledematen, dat is toch zeker leuk en gezond? Of niet soms? Het barst immers van de statistieken over steeds meer kinderen die gewond raken op trampolines, op speeltuinen – en zelfs thuis!
Maar eigenlijk is het helemaal niet zeker dat het de manier van spelen of het speelgoed van kinderen is dat gevaarlijker is geworden, waardoor er meer toezicht en regels nodig zijn.
Helle Skovbjerg Karoff wijst er juist op dat het de fysieke vaardigheid van kinderen én hun vermogen om op zichzelf te vertrouwen, verminderd is – en dat dát de reden is dat ze vaker gewond raken.
Volwassenen bemoeien zich te veel, waardoor het beoordelingsvermogen van kinderen over gevaarlijke situaties niet meer zo goed werkt. Grote kinderen vergeten bovendien steeds vaker om rekening te houden met jongere kinderen tijdens het spelen. Vrij spel wordt steeds vreemder voor kinderen, omdat wij als volwassenen bang zijn dat ze zich pijn doen. Die angst komt voort uit zorg, maar is veranderd in overbescherming.
3 goede tips voor veilig, vrij en leerzaam spel
Hier bij ToyAcademy herkennen we heel goed de neiging om de verantwoordelijkheid altijd bij een volwassene te leggen en iemand de schuld te geven als een kind zich bezeert. En ook dat gevoel dat regels de manier zouden zijn om ongelukken en verwondingen te voorkomen, is ons niet vreemd.
Dat is lastig om te veranderen! Maar we hebben toch een paar goede tips voor je samengesteld, als je opnieuw wilt leren hoe je de veiligheid én het zelfvertrouwen van je kind centraal kunt stellen door je minder te bemoeien en niet steeds te roepen: “PAS OP!” bij het speeltoestel.
Tip 1: Oefen juist met dat wat spannend of gevaarlijk is
Je moet oefenen met dat wat gevaarlijk is, zodat je kind leert om met risicovolle situaties om te gaan – en dat kan alleen als iets écht spannend of een beetje gevaarlijk is.
Kinderen moeten hun vaardigheden en reacties trainen, zodat ze weten hoe ze moeten handelen in onveilige situaties. Maak samen met je kind regels voor risicovol spelen. Is er bijvoorbeeld een bepaald stuk van de beek dat te gevaarlijk is, terwijl de rest van het water prima is om bij te spelen? Vertrouw er daarna op dat je kind het spel zelf kan beoordelen binnen de grenzen die jullie samen hebben afgesproken – behalve natuurlijk als je kind in het verkeer moet deelnemen.
Ben jij een ouder die door het hele buurt te horen is met leeuwengebrul wanneer je kind 500 meter naar een vriendje fietst? Dan fietsen jullie waarschijnlijk te weinig! Blijf oefenen. Je kind moet oefenen met fietsen en jij moet oefenen met het op de juiste manier reageren op gevaar. Want als je kind jou hoort roepen en jouw gespannen gezicht ziet, is het natuurlijk lastig om rustig te blijven en ontspannen te fietsen.
Oefen dus samen om rustig te blijven. Maar dat betekent natuurlijk niet dat je met volle vaart over de hoofdweg moet razen… Vergeet niet de fietshelm, een bel en liefst ook een reflecterend hesje, zodat jullie goed gezien en gehoord kunnen worden.
Tip 2:
Speel jezelf naar goede gewoontes
Als het gaat om deelnemen aan het verkeer – iets wat voor ouders vaak het meeste spanning oproept, en helaas ook een situatie waarin kinderen ernstig gewond kunnen raken – zijn er bepaalde regels die je kind moet kennen.
In het verkeer kun je niet zomaar vrij spelen. Regels zijn iets abstracts, die je aan je kind moet uitleggen in “stel dat”–taal. Het is lastig voor een kind om zich verkeer voor te stellen, en daarom kun je niet verwachten dat je kind zich automatisch goed gedraagt in het verkeer, alleen omdat je hebt uitgelegd dat je bij rood licht moet stoppen en vrachtwagens voor moet laten gaan. Ook hier geldt: samen oefenen.
Probeer eens verkeertje te spelen. Zo kun je samen op een relevante en fysieke manier praten over verkeersregels, zonder dat er echt gevaar is. Je kunt ook wat handige commando’s oefenen, zoals “rood licht stilstaan, groen licht lopen”, en je krijgt meteen een idee hoever je kind is met het begrijpen van het verkeer.
Is het trampoline springen waar jij slapeloze nachten van krijgt? Of het klimboom waar je je zorgen om maakt? Of misschien vind je het gewoon niks als de kinderen bij de beek spelen? Probeer het dan eens zelf. Wij volwassenen beoordelen gevaar vaak op basis van onze eigen vaardigheden, niet op basis van wat onze kinderen kunnen.
Probeer het spel zelf eens uit en probeer een realistisch beeld te krijgen van wat jouw kind eigenlijk kan. Je zult waarschijnlijk niet mee mogen doen als je kind ouder is dan 7, maar kijk toch eens of het wel echt zo gevaarlijk is als je denkt.
Zijn die regels eigenlijk wel echt nodig? Moet er echt een valhelm en kniebeschermers aan in de boom, of is dat misschien wat overdreven?
Veel te vaak bepalen we wat wel en niet mag, zonder zelf goed gekeken te hebben – en dat is zeker weten de manier om elk leuk spel te verpesten, terwijl het je kind juist veel plezier, leermomenten en motorische uitdagingen kan geven. Neem dus de tijd om te weten waar je het over hebt. Kinderen zoeken juist het spannende op, zodat het spel niet saai wordt.
Neem je angst weg en geef je kind de ruimte om te spelen. Oefen jezelf erin om het spel te laten gebeuren, zowel thuis als buiten, zonder dat je voortdurend toezicht houdt. Vind je dat lastig? Troost je dan met het idee dat Helle Skovbjerg Karoff in haar onderzoek concludeert dat kinderen over het algemeen goede strategieën hebben om risicovol spel aan te pakken, juist wanneer ze niet in de gaten worden gehouden door volwassenen.
Ze geven ruimte aan zowel de moedige als de voorzichtige kinderen. De grote kinderen letten op de kleintjes en leren hen hoe ze zich verstandig kunnen gedragen.
Dat moeten we ons herinneren op het moment dat we de neiging krijgen om onze kinderen voortdurend in de gaten te houden of hen te waarschuwen om voorzichtig te zijn.
